Tag Archives: periphery

Jugaad

Posted on by

ΠΕΡΑΣΕ ΚΑΙΡΟΣ από την τελευταία φορά, αλλά θέλω να συνεχίσω στο πνεύμα των δύο τελευταίων σημειωμάτων μου. Προσπαθώ να καταλάβω κάτι για την τεχνολογία. Όχι αν είναι καλή ή κακή, αυθεντικά ανθρώπινη ή καταστατικά αποξενωτική. Προσπαθώ να καταλάβω πώς λειτουργεί ιστορικά. Ισχυρίστηκα ότι καμιά τεχνολογία δεν είναι εξαρχής χρήσιμη. Οι τεχνολογίες συνδημιουργούνται με τους κόσμους στους οποίους μπορούν να λειτουργήσουν αποτελεσματικά κι επομένως να «αποδείξουν» τη χρησιμότητά τους. Υπό αυτή την έννοια, οι τεχνολογίες δεν υπακούουν σε κάποια ιστορική νομοτέλεια, αλλά αποτελούν εκφράσεις τη κοινωνικής δυνητικότητας. Είναι προϊόντα της αλληλεπίδρασης των κοινωνικών δυνάμεων σε ένα συγκεκριμένο ιστορικό πλαίσιο, γι’ αυτό και η έλευσή τους αποτυπώνει πάντοτε έναν συσχετισμό δυνάμεων ανάμεσα στους παράγοντες που συμμετείχαν στη διαμόρφωσή τους. Και είναι αυτός ο συσχετισμός δυνάμεων και όχι η τεχνολογία ως ιστορική δύναμη που παράγει τον κόσμο στον οποίο η τεχνολογία «αποδεικνύει» τη χρησιμότητά της.

Και μετά τι γίνεται; Η ιστορία δεν τελειώνει όταν δημιουργηθεί μια τεχνολογία. Μπορεί τα τεχνουργήματα και οι υποδομές που προέκυψαν να αποτυπώνουν έναν συσχετισμό δυνάμεων, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι ο συγκεκριμένος συσχετισμός αποτελεί μια οριστικά εδραιωμένη πραγματικότητα. Όσο κι αν βλέπουμε την εισαγωγή των μηχανών στην παραγωγή ως ένδειξη επικράτησης του βιομηχανικού καπιταλισμού και τη δημιουργία ψηφιακών υποδομών ως ένδειξη επικράτησης του ψηφιακού καπιταλισμού, η κοινωνική δυνητικότητα παραμένει το πεδίο διαπραγμάτευσης κάθε μελλοντικής τεχνοκοινωνικής διευθέτησης. Κι αυτό δεν το βλέπουμε μόνο στο επίπεδο της ταξικής πάλης γύρω από τους εναλλακτικούς τρόπους κοινωνικής ενσωμάτωσης των παραγωγικών δυνάμεων, αλλά και στο επίπεδο της καθημερινής χρήσης των τεχνουργημάτων: Η χρήση δεν είναι δεδομένη.

Αν απομακρυνθούμε λίγο από το δυτικό πλαίσιο, με έκπληξη θα διαπιστώσουμε ότι πολύ συχνά ο τρόπος χρήσης των τεχνουργημάτων είναι τελείως διαφορετικός από εκείνον που προδιαγράφει ο κατασκευαστής τους. Στην Ινδία υπάρχει λέξη γι’ αυτό: Jugaad σημαίνει δίνω λύση σε ένα πρόβλημα συνδυάζοντας πράγματα που έχω στο χέρι. Κι αυτά τα πράγματα είναι τεχνουργήματα που, ανεξαρτήτως της προδιαγεγραμμένης χρήσης τους, επιστρατεύονται για να δοθεί μια τεχνολογική (!) λύση εκεί που δεν επαρκούν οι πόροι για την αγορά «κατάλληλου» εξοπλισμού. Αυτοσχέδια οχήματα που κινούνται με αρδευτικές αντλίες, δίκυκλες μοτοσυκλέτες που μετατρέπονται σε φορτηγά, κλιματιστικά που λειτουργούν με έναν ανεμιστήρα και βρεγμένο άχυρο. Αλλά και υποδομές: Εργοστάσια ηλεκτρικής ενέργειας που χρησιμοποιούν μηχανές πλοίων και δίκτυα ύδρευσης που αναπτύσσονται ριζωματικά στις άναρχα επεκτεινόμενες μεγαλουπόλεις. Είναι εκπληκτικό αν σκεφτούμε ότι, εντέλει, δεν υπάρχει προδιαγεγραμμένη χρήση για τα τεχνουργήματα. Κι ακόμα πιο εκπληκτικό ότι οι «εναλλακτικές» οικειοποιήσεις της τεχνολογίας δεν είναι η εξαίρεση, αλλά, με πληθυσμιακούς όρους, ο κανόνας. Η τεχνολογία, για την οποία τόση συζήτηση γίνεται από τις αρχές του 20ού αιώνα, ποτέ δεν υπήρξε αυτό που φαντάστηκαν οι φιλόσοφοι ότι ήταν. Πάντα αποτελούσε έκφραση της κοινωνικής δυνητικότητας και πάντα σε αυτήν επέστρεφε.

Δημοσιεύτηκε στο Πρίσμα αρ. 162, στις 16 Σεπτεμβρίου 2023.

Αναφορές
Shahana Chattaraj, Jugaad (India)
Rina Arya, Jugaad: A study in Indian ingenuity and improvisation

Γραμμικότητα

Posted on by

ΣΤΟ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ έγραφα για την ανεκδιήγητη δήλωση του Jeroen Dijsselbloem ότι αυτοί του Νότου έφαγαν τα λεφτά τους στα ποτά και τις γυναίκες και τώρα ζητάνε τη βοήθειά μας. Η λογική που διαπνέει τη δήλωση του Dijsselbloem, όπως και το αυστηρό κούνημα του δακτύλου του μέντορά του Wolfgang Schäuble, είναι ότι η τήρηση των κανόνων είναι ιερή. Για να μπορούμε να συνυπάρξουμε έχουμε θεσπίσει κοινούς κανόνες. Η απόκλιση από αυτούς θέτει σε κίνδυνο τη συλλογική δημοσιονομική σταθερότητα. Συνεπώς, το μέλος που παραβιάζει τους κανόνες έχει να επιλέξει ανάμεσα στη συμμόρφωση και την αποχώρηση.

Έχω γράψει και στο παρελθόν για τη δυσκολία να ορίσουμε τι σημαίνει τήρηση των κανόνων. Τι σημαίνει, όμως, εν προκειμένω ότι ο Νότος της Ευρώπης έφαγε τα λεφτά του «σε ποτά και σε γυναίκες»; Η δήλωση υπονοεί μια κατάσταση κοινωνικής παραλυσίας, η οποία χαρακτηρίζεται από απουσία κανόνων: Τρώω τα λεφτά μου σε έκλυτες απολαύσεις χωρίς να σκοτίζομαι για το γενικότερο καλό και για τη διασφάλιση της βιωσιμότητας και της ανάπτυξης. Η Ένωση –που εποπτεύεται από τον συνετό Βορρά– έχει κανόνες. Ο Νότος δεν έχει – ή αδυνατεί να τους εφαρμόσει, που στην ουσία είναι το ίδιο. Αυτή ήταν, εξάλλου, πάντοτε η ιδέα που είχε η Δύση για τις κοινωνίες που αποίκιζε. Ο πολιτισμένος κόσμος έχει κανόνες που εξασφαλίζουν την ευπρέπεια και την κοινωνική συνοχή, ενώ οι αποικίες χαρακτηρίζονται από την απουσία κανόνων· κι αυτό τις καθιστά ευάλωτες στην αυθαιρεσία, τον αυταρχισμό και την κοινωνική αναρχία. Στην πραγματικότητα, αυτό που πάντοτε αδυνατούσαν να κατανοήσουν οι αποικιοκράτες ήταν ο σύνθετος χαρακτήρας αυτών των κοινωνιών. Το θέμα δεν ήταν ότι δεν είχαν κανόνες, αλλά ότι είχαν ένα ιδιαίτερα πολύπλοκο σύστημα κανόνων, το οποίο υπερέβαινε την αλγοριθμική απλότητα του συστήματος που έφερναν μαζί τους οι αποικιοκράτες.

Ο λόγος γι’ αυτό είναι ότι τα συστήματα κανόνων που διέπουν τις δυτικές κοινωνίες είναι, ως επί το πλείστον, γραμμικά. Χωρίς αμφιβολία αυτή η γραμμικότητα είναι που τα καθιστά συμβατά με τη δημοκρατία και την ισονομία. Ένα γραμμικό σύστημα ισχύει οριζόντια, με τον ίδιο τρόπο για όλη την κοινωνία. Αντιθέτως, η μη γραμμικότητα ενός συστήματος, η ύπαρξη δηλαδή ενός δεύτερου επιπέδου κανόνων που ορίζει πότε και υπό ποιες προϋποθέσεις ισχύουν οι κανόνες του πρώτου επιπέδου, το καθιστά ευάλωτο στον αυταρχισμό και την κοινωνική ανισότητα. Παρ’ όλα αυτά, από τα μαθηματικά γνωρίζουμε ότι τα μη γραμμικά συστήματα είναι πολύ πιο ανθεκτικά (resilient) από τα γραμμικά. Ίσως, λοιπόν, το ερώτημα για τον αλαζονικό παγκόσμιο Βορρά δεν είναι πώς θα «εκπολιτίσει» τον κόσμο πείθοντάς τον να υιοθετήσει το δικό του γραμμικό σύστημα κανόνων, αλλά πώς θα καταστήσει αυτό το σύστημα –που στο όνομα της δημοκρατίας έφτασε να επωάζει τον φασισμό– επαρκώς πολύπλοκο, ώστε να ανταποκριθεί στις προκλήσεις μιας εποχής που γράφει την Ιστορία από την αρχή.

Δημοσιεύτηκε στο Πρίσμα αρ. 154, στις 14 Απριλίου 2023.

Image credit: Vassily Kandinsky, Μικροi Κoσμοι Ι, 1922.

Επέτειοι

Posted on by

ΓΡΑΦΩ ΑΥΤΕΣ ΤΙΣ ΓΡΑΜΜΕΣ την επαύριον της Εθνικής Επετείου. Όλες/οι ξέρουμε πια πως η Ελληνική Επανάσταση δεν ξεκίνησε στις 25 Μαρτίου 1821 κι ότι δεν ήταν μια ιδιαίτερα επιτυχής επανάσταση. Αλλά οι επέτειοι είναι για να ανανεώνουμε τη μεταφυσική δέσμευσή μας στη συλλογική μας ταυτότητα κι όχι για να μαθαίνουμε Ιστορία. Για την ακρίβεια, είναι για να θυμόμαστε τις επώδυνες τομές της Ιστορίας από τις οποίες ξεπήδησαν τα τερατώδη «εμείς» που μας περιέχουν, και να τις συγκαλύπτουμε με αφηγήσεις νίκης και δικαίωσης. Η Καθημερινή θυμάται άλλη μια επέτειο γι’ αυτή τη μέρα – υπερεθνική αυτή τη φορά: Στις 26 Μαρτίου 1995 τίθεται για πρώτη φορά σε ισχύ η συνθήκη Schengen. Τουρίστες, επιχειρηματίες και λαθρέμποροι θα κυκλοφορούν ελεύθεροι πλέον στο μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης, όπως έγραφαν οι Times, λίγες μέρες αργότερα. Στις επτά αρχικές χώρες θα προστεθούν, τα επόμενα χρόνια, και τα υπόλοιπα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η ενωμένη Ευρώπη αποκτά, επιτέλους, χωρική υπόσταση. Με μερικές ανακολουθίες, όμως: Στη διάρκεια της προσφυγικής κρίσης και της πανδημίας –όταν, δηλαδή, απαιτείται η μέγιστη ενότητα– οι συνοριακοί έλεγχοι επανενεργοποιούνται και η Ευρώπη κατακερματίζεται εκ νέου.

Εξάλλου, η ενωμένη Ευρώπη ποτέ δεν έπεισε για την ενότητά της, ούτε τους πιο ένθερμους υποστηρικτές της. Μια τρίτη επέτειος που θα πρέπει να γιορτάζεται τον Μάρτιο αφορά τη συνέντευξη του Jeroen Dijsselbloem στη Frankfurter Allgemeine τον Μάρτιο του 2017. Εκεί, ο γνωστός μας Γερούν έκανε την περίφημη δήλωση: «Ως σοσιαλδημοκράτης αποδίδω εξαιρετική σημασία στην αλληλεγγύη. Όμως όσοι την επικαλούνται έχουν και καθήκοντα. Δεν μπορώ να ξοδεύω όλα μου τα λεφτά σε ποτά και σε γυναίκες και μετά να ζητάω βοήθεια» είπε, αναφερόμενος στις χώρες του ευρωπαϊκού Νότου. Δεν θα έπρεπε να περιμένουμε κάτι λιγότερο από κάποιον που ολοκλήρωσε τις εγκύκλιες σπουδές του σε Καθολικά σχολεία: Η παραβολή του Ασώτου Υιού και ο ρόλος του αυστηρού πατέρα που επιφύλαξε στον εαυτό του αποτυπώνουν την ιδέα του νηφάλιου και πειθαρχημένου Βορρά για τον αμελή και ακατάστατο Νότο. Με μερικές σοβαρές ανακολουθίες κι εδώ, όμως.

Πέρα από τον εξόφθαλμο ρατσισμό, η δήλωση του Γερούν αποπνέει και μια βαθιά σεξιστική αντίληψη. «Οι γυναίκες» είναι αντικείμενα, σαν τα ποτά και τις άλλες έκλυτες απολαύσεις, στις οποίες σπαταλώ τα χρήματά μου – αυτό το ιερό αντάλλαγμα της συνετής προσήλωσής μου στην εργασία. Η ενασχόληση με τις γυναίκες αποτελεί περίσπαση, παρέκκλιση και ανηθικότητα, που μου στερεί το δικαίωμα να ζητήσω βοήθεια όταν βρεθώ σε ανάγκη. Η (σοσιαλδημοκρατική, μάλιστα) αλληλεγγύη ισχύει μόνο για όσους επιδεικνύουν εγκράτεια και συμμορφώνονται με το πατριαρχικό πρότυπο που απορρέει από τα διδάγματα της Καινής Διαθήκης. Σε 30 λέξεις ο Γερούν συνόψισε το όραμα της ενωμένης Ευρώπης. Και, μαζί μ’ αυτό, τον θρησκευτικό φονταμενταλισμό που ενέπνευσε τις πολιτικές αποφάσεις στις οποίες στηρίχτηκε η διαχείριση της οικονομικής κρίσης.

Δημοσιεύτηκε στο Πρίμα αρ. 153, την 1η Απριλίου 2023.

Image credit: Hans Baldung Grien, Το Σαμπατ των Μαγισσων, 1510.