Κρίση

ΠΕΡΝΑΜΕ διαδοχικές κρίσεις. Πρώτα η οικονομική κρίση, μετά η υγειονομική και, απ’ ό,τι φαίνεται, σύντομα πρόκειται να ακολουθήσει και νέα οικονομική. Η χρήση της συγκεκριμένης λέξης δηλώνει τη σοβαρότητα της κατάστασης και το μέγεθος του διακυβεύματος: Επιβίωση ή απώλεια. Ο συνήθης τρόπος με τον οποίο αναφερόμαστε στις κρίσεις παραπέμπει στην ιατρική σημασία του όρου. Τα ζευγάρια περνούν κρίσεις στις σχέσεις τους, ο καπιταλισμός περνάει κυκλικές οικονομικές κρίσεις, η περιβαλλοντική κρίση απειλεί το μέλλον του πλανήτη, οι προσωπικές μας κρίσεις μπορεί να έχουν τραγική ή αναγεννητική κατάληξη. Σε όλες αυτές τις εκδοχές είναι παρούσα η έννοια της αποφασιστικής καμπής της νόσου κατά την οποία ο ασθενής θα κατευθυνθεί προς την ανάρρωση ή προς τη μοιραία επιδείνωση. Η κρίση συνδέεται με την κρισιμότητα.

Ασφαλώς, σύμφωνα με την πολυακουσμένη έκφραση, κάθε κρίση είναι και μια ευκαιρία. Η συγκεκριμένη έκφραση υπονοεί ότι η κρίση είναι ένα ρευστό πεδίο δυνατοτήτων, μια αναστάτωση της κανονικής ροής των πραγμάτων, την οποία το επιδέξιο άτομο ή ομάδα μπορούν να εκμεταλλευτούν προς όφελός τους. Κάπως έτσι, ας πούμε, εμφανίζεται η κρίση Παραδείγματος στη θεωρία του Thomas Kuhn: το γόνιμο πεδίο διανοητικής δημιουργικότητας που επιτρέπει στο νέο Παράδειγμα να αναδυθεί χάρη στην επιτυχημένη αξιοποίηση μιας σειράς κοινωνικών, πολιτικών, αισθητικών και γνωσιακών παραγόντων. Η κρίση σε αυτή την εκδοχή της συνδέεται με κερδισμένες και χαμένες ευκαιρίες.

Ο συνδυασμός κρισιμότητας και ευκαιρίας ορίζει το πεδίο στο οποίο λειτουργεί η σύγχρονη τέχνη του μάνατζμεντ. Η κρίση αφορά όλους, αλλά η επιτυχημένη διαχείρισή της αφορά τους ειδικούς. Αν δεν θέλουμε η κρίση να καταβροχθίσει το σύμπαν πρέπει να ακούσουμε τους οικονομολόγους, τους επιδημιολόγους, τους περιβαλλοντολόγους… Η διαχείριση της κρίσης γίνεται μια δουλειά όπως όλες οι άλλες – η κρισιμότητα καθαυτή δεν φτάνει ποτέ να αγγίξει τα θεμέλια του οικοδομήματος.

Σπάνια σκεφτόμαστε ότι κρίση δεν είναι μόνο μια κατάσταση που οφείλουμε να υπερβούμε, αλλά και η απόφανση στην οποία οδηγούμαστε μετά από προσεκτική αποτίμηση της πορείας των πραγμάτων. Η κρίση με αυτή την έννοια συνδέεται με τη δυνατότητα της επιλογής. Η ικανότητά μας να κρίνουμε μας επιτρέπει να αντιλαμβανόμαστε τις διαφορετικές εκδοχές της πραγματικότητας και να διαμορφώνουμε τη στάση μας απέναντί τους βάσει των αρχών που διέπουν τον βίο μας: να εγκρίνουμε, να επικρίνουμε, να κατακρίνουμε – και να ενεργούμε αναλόγως. Είναι προφανές ότι οι δύο έννοιες της κρίσης συνδέονται στενά μεταξύ τους. Ωστόσο, στο πλαίσιο του σύγχρονου τεχνοεπιστημονικού πολιτισμού, η εκχώρηση της διαχείρισης των κρίσεων σε ειδικούς υποβαθμίζει την αξία των κρίσεων που μπορούν να εκφέρουν οι πολίτες. Υπό αυτή την έννοια, η κρίση είναι πρωτίστως μια πολιτική συνθήκη. Μολονότι παρουσιάζεται ως το αναπόφευκτο και καθολικό αποτέλεσμα μιας «φυσικής» διεργασίας, η κρισιμότητά της έγκειται στον συγκεκριμένο τρόπο με τον οποίο αυτή εγγράφεται στις υπάρχουσες κοινωνικές σχέσεις και στις δυνατότητες δράσης που ενεργοποιεί ή ακυρώνει.

Δημοσιεύτηκε στο Πρίσμα αρ. 89, στις 27 Ιουνίου 2020.

IMAGE CREDIT: PABLO Picasso, Jeune fille jetant un rocher, 1931.

Αντιθέσεις

ΠΩΣ ΚΑΤΑΡΡΕΕΙ ένα σύστημα όταν δεχτεί επίθεση; Υποθέτω ότι το ερώτημα έχει απασχολήσει εκτενώς τους θεωρητικούς του πολέμου, γιατί από την απάντησή του καθορίζεται τι συνιστά αποτελεσματική στρατηγική αποτροπής. Η αλήθεια είναι ότι δεν γνωρίζω τι απαντήσεις έχουν δοθεί κατά καιρούς από τους διάφορους θεωρητικούς· γνωρίζω, όμως, ποια είναι η απάντηση που προβάλλεται στη δημόσια σφαίρα. Ένα σύστημα, όταν δεχτεί επίθεση, αναπτύσσει μια γραμμή άμυνας. Εάν καταφέρει να απωθήσει τον εχθρό, τότε το σύστημα επεκτείνεται και καταλαμβάνει μεγαλύτερο ωφέλιμο χώρο. Εάν, αντίθετα, η γραμμή άμυνας καταρρεύσει, τότε ο εχθρός εισβάλλει στο σύστημα και το κατασπαράζει. Οι κακοί εξωγήινοι, όπως παλιότερα οι κακοί Ινδιάνοι, εξουδετερώνουν την άμυνα της ειρηνικής κοινότητας και εισβάλλουν σφάζοντας και λεηλατώντας. Οι κακοί χάκερ παραβιάζουν το firewall και παρεισδύουν αποσπώντας ή δεσμεύοντας κακόβουλα τους πόρους του συστήματος. Το καταστροφικό φυσικό φαινόμενο υπερνικά την ανθεκτικότητα των ανθρώπινων κατασκευών και ισοπεδώνει τις υποδομές του πολιτισμού. Η εικόνα είναι πάντα η ίδια: Ένα κέλυφος προφύλαξης γύρω από μια κοινότητα που παρά τις τυχόν επιμέρους διαφορές, χαρακτηρίζεται από μια θεμελιώδη κοινότητα συμφερόντων. Όταν καταρρεύσει το κέλυφος, πάνε κατά διαβόλου και οι επιμέρους διαφορές και ολόκληρη η κοινότητα. Όλοι είμαστε ίσοι απέναντι στην απειλή.

Ένας μαρξιστής θεωρητικός, που είχε την τύχη να γνωρίζει καλά τη δυτική φιλοσοφία αλλά να την καλλιεργεί στο γόνιμο έδαφος της κινέζικης σκέψης, είχε προτείνει κάποτε ένα διαφορετικό σχήμα. Σύμφωνα με τον Μάο Τσετούνγκ, λοιπόν, κάθε σύστημα συγκροτείται γύρω από μια κύρια αντίθεση. Η αντίθεση αυτή είναι που του προσδίδει τον ιδιαίτερο χαρακτήρα του, είναι το θεμελιώδες στοιχείο της «ταυτότητάς» του. Οι δευτερεύουσες αντιθέσεις, που συνδέονται οργανικά με την κύρια αντίθεση, ορίζουν τα επιμέρους χαρακτηριστικά του συστήματος και τη λεπτή υφή των δικτύων που το συγκροτούν. Βεβαίως, η ιδέα ότι η ταυτότητα προκύπτει από την αντίθεση είναι ξένη προς τη δυτική σκέψη. Ωστόσο, είναι μια γόνιμη ιδέα που συλλαμβάνει τη δυναμική φύση των συστημάτων. Βάσει αυτής της ιδέας, ένα σύστημα δεν καταρρέει ποτέ επειδή ένας εξωτερικός παράγοντας κατέλυσε τη συνοχή του. Καταρρέει μόνο όταν ένας εξωτερικός παράγοντας κατορθώσει να ενεργοποιήσει την κύρια εσωτερική του αντίθεση, κατά τρόπον ώστε αυτή να εξελιχθεί καταστροφικά για το ίδιο το σύστημα. Τα συστήματα καταρρέουν πάντα από μέσα. Και, αντίστοιχα, μια επίθεση έχει νόημα μόνο αν αποβλέπει στην καταστροφική ενεργοποίηση της εσωτερικής αντίθεσης του προσβαλλόμενου συστήματος.

Η εμφάνιση του SARS-COV-2 από μόνη της δεν σημαίνει τίποτα. Ο ιός μετατράπηκε σε απειλή, όταν και στον βαθμό που έγινε φανερό ότι ενεργοποιεί καταστροφικά τις εσωτερικές αντιθέσεις των κοινωνιών. Συνεπώς, αυτό που πρωτίστως οφείλουμε να σκεφτούμε με αφορμή την τρέχουσα πανδημία δεν είναι η ενίσχυση της γραμμής άμυνας των κοινωνιών απέναντι στον εισβολέα, αλλά η φύση και η προοπτική των εσωτερικών τους αντιθέσεων.

Δημοσιεύτηκε στο Πρίσμα αρ. 87, στις 23 Μαΐου 2020.

Image Credit: Andy Warhol, Mao, 1972

Γεγονότα

ΑΣ ΠΡΟΣΠΑΘΗΣΟΥΜΕ να μείνουμε στα γεγονότα. Σε αυτά επιστρέφουμε, εξάλλου, κάθε φορά που χάνεται ο έλεγχος, για να μπορέσουμε να αποτιμήσουμε τη σοβαρότητα της κατάστασής μας.

  1. Η εμφάνιση του κορωνοϊού Covid 19 είναι ένα γεγονός. Δεν είναι, όμως, ένα οποιοδήποτε γεγονός. Θα τολμήσω να ισχυριστώ ότι είναι το πρώτο global event στην Ιστορία. Δεν είναι ένα γεγονός το οποίο έχει οικουμενικές συνέπειες. Τέτοια υπήρξαν πολλά στο παρελθόν. Μεγάλοι πόλεμοι, κρίσιμες πολιτικές αποφάσεις, επιστημονικές ανακαλύψεις… Όλα όμως ήταν τοπικά γεγονότα, οι συνέπειες των οποίων εκτείνονταν, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, σε ολόκληρο τον πλανήτη. Η εμφάνιση του Covid 19 είναι ένα γεγονός πλανητικής κλίμακας καθεαυτό. Συμβαίνει ταυτόχρονα σε όλα τα σημεία του πλανήτη και κινητοποιεί αντιδράσεις, οι οποίες από την ίδια τους τη φύση υπερβαίνουν τους περιορισμούς των τοπικών πλαισίων.
  2. Η αντιμετώπιση του Covid 19 είναι μια παγκόσμια άσκηση βιοπολιτικής. Οφείλουμε, ασφαλώς, να μείνουμε μακριά από θεωρίες συνωμοσίας περί σκόπιμης διασποράς του ιού και από μετα-αποκαλυπτικά σενάρια περί εσκεμμένης χειραγώγησης των μαζών. Δεν βοηθούν και αποπροσανατολίζουν. Ωστόσο, παραμένει γεγονός ότι αυτή τη στιγμή όλες οι προσπάθειες εστιάζουν στις πολιτικές διαχείρισης της ζωής. Οι αποφάσεις που αφορούν το ποιοι θα ζήσουν και ποιοι θα πεθάνουν, ποιοι και ποιες έχουν προτεραιότητα στις υπηρεσίας υγείας, ποιοι πληθυσμοί θα «μπουν σε καραντίνα» και ποια θα είναι η έκταση των περιοριστικών μέτρων, βρίσκονται στα χέρια πολιτικών επιτελείων και ειδικών που εγγυώνται τη διατήρηση της ζωής σε συνδυασμό με τη διατήρηση ενός συγκεκριμένου κοινωνικού συστήματος. Οι δηλώσεις του Μπόρις Τζόνσον αποτελούν μια ιδιαίτερα εύγλωττη έκφραση της συγκεκριμένης πολιτικής, αλλά δεν αφορούν μόνο τη χώρα του. Η υποκείμενη ιδέα σε όλη αυτή την προσπάθεια είναι η επίτευξη συναίνεσης και ο συντονισμός σε πλανητικό επίπεδο των πολιτικών διαχείρισης της κρίσης, ανεξάρτητα από την ιδιαίτερη πολιτική και πολιτισμική φυσιογνωμία των επιμέρους τοπικοτήτων.
  3. History is a bitch. Εδώ και πολύ καιρό, το μείζον ζήτημα για την «πολιτισμένη Δύση» ήταν να κρατήσει έξω από τα σύνορά της τις συνέπειες του τέλους της αποικιοκρατίας. Ο πόλεμος, η οικονομική εξαθλίωση και, συνακόλουθα, οι ροές των ανθρώπων που διεκδικούσαν μερίδιο στη ευμάρεια του «ανεπτυγμένου κόσμου» έπρεπε, με κάθε τρόπο, να παραμείνουν καθηλωμένες στην περιφέρεια. Όπως, μάλιστα, έδειξε η πρόσφατη ελληνική κρίση, η Ευρωπαϊκή Ένωση ήταν διατεθειμένη να αποκόψει τα μολυσμένα μέλη της, προκειμένου να διατηρήσει την άμωμη καθαρότητά της. Όμως τα σύνορα αποδείχτηκαν διάτρητα. Έπεσαν από έναν παράγοντα που κανείς δεν φαίνεται να είχε υπολογίσει, έναν ασήμαντο ιό που η εξάπλωση, και όχι η σοβαρότητά του, κλόνισαν την αλαζονική αυταρέσκεια της Δύσης. Σε ένα απροσδόκητο γύρισμα της Ιστορίας, το βιολογικό δοκιμάζει τα όρια του πολιτικού απειλώντας να μετατρέψει το κέντρο σε περιφέρεια.

Δημοσιεύτηκε στο Πρίσμα αρ. 83, στις 21 Μαρτίου 2020.

Image Credit: Dorothy Hodgkin, Molecular model of Penicillin, c. 1945.