Εξορία

ΤΟ ΣΩΜΑ είναι ισχυρό. Το σώμα είναι ευάλωτο. Πώς γίνεται να είναι και τα δύο; Γίνεται, επειδή το σώμα είναι εκτεθειμένο. Επειδή ζει στο βασίλειο της υλικότητας και μοιράζεται τον κόσμο με ένα τεράστιο πλήθος μορφών – ενεργών παραγόντων– που είναι σε θέση να επηρεάσουν τη σύσταση και τη λειτουργία του. Το ανθρώπινο σώμα κατοικεί στο βασίλειο της ύλης και της ενδεχομενικότητας, όπου η ζωή είναι ένας γρίφος που λύνεται μέρα με τη μέρα, στιγμή με τη στιγμή. Κάθε λάθος απόφασή του, κάθε αδυναμία του να ανταποκριθεί στις προκλήσεις του κόσμου απειλεί να οδηγήσει στην κατάλυση της οργάνωσής του και στην απορρόφησή του από την αρχέγονη πολλαπλότητα. Το σώμα παραμένει ουσιωδώς πρωτόγονο.

Δεν ισχύει το ίδιο για το πνεύμα. Το πνεύμα δεν κατοικεί στο βασίλειο της ύλης· συμμετέχει στη βασιλεία του Θεού. Και αν όχι σ’ αυτή, τουλάχιστον στον κατασκευασμένο από τους ανθρώπους, αλλά εξίσου ευγενή και οριοθετημένο πολιτισμό. Όχι ότι αυτό το βασίλειο είναι απαλλαγμένο από την ενδεχομενικότητα και τον κίνδυνο της εκτροπής. Η ανθρώπινη επιθυμία πάντα βρίσκει τρόπους να ψηλαφεί τα όρια του επιτρεπτού και να ερωτοτροπεί με την πρόκληση της υπέρβασης. Όμως, το βασίλειο του πνεύματος είναι και η επικράτεια του ελέγχου: των εντολών, του δέοντος, του νόμου, της ηθικής συμμόρφωσης, της ιδεολογικής χειραγώγησης, της πολιτισμικής προσαρμογής. Είναι η επικράτεια όπου η ενδεχομενικότητα επιτηρείται από τους κανόνες που έχει θεσπίσει ο ανθρώπινος πολιτισμός.

Και αν το πνεύμα παραβεί τους κανόνες, τότε τιμωρείται… το σώμα. Το ίδιο το πνεύμα δεν μπορεί να τιμωρηθεί. Το πεδίο της τιμωρίας είναι αποκλειστικά το σώμα.

Η πανδημία των ημερών μας δοκιμάζει αυτή τη διάκριση, υπονομεύοντας την εδραιωμένη ιεραρχία και αντιστρέφοντας τη διαδικασία της τιμωρίας. Ο ιός εποικίζει τα σώματά μας τιμωρώντας μας για κάτι που δεν έχουμε κάνει· ή ίσως τιμωρώντας μας γι’ αυτόν τον ίδιο τον αρχέγονο διχασμό. Το σώμα προσβάλλεται, υποφέρει, και το υποκείμενο για να σωθεί αποσύρεται στην επικράτεια του πνεύματος. Τα άτομα αποξενώνονται από το σώμα τους, διακόπτουν την επικοινωνία με τον έξω κόσμο και μετατρέπονται σε λεϊβνίτειες Μονάδες που αναπαριστούν συγχρονισμένα στο εσωτερικό τους την πορεία του κόσμου, χάρη στα ΜΜΕ. Το πνεύμα γίνεται ο τόπος της εξορίας – μιας εξορίας εντός. Η δημιουργικότητα, ο στοχασμός, η αυτομόρφωση, ακόμα και η επικοινωνία, όταν δεν μεσολαβούνται από τη «μολυσματική» παρουσία του σώματος, βιώνονται ως αποκλεισμός από τη ζωή.

Θα μας δώσει, άραγε, αυτή η εμπειρία την ευκαιρία να υπερβούμε τον διχασμό σώματος-πνεύματος και να αποκτήσουμε επίγνωση των πολλαπλών σωμάτων στα οποία μοιράζεται η ζωή μας; Να βιώσουμε την ενότητα της ύπαρξης, πέρα από τα όρια της αστικής εξατομίκευσης, ως ενεργητική και επιθυμητική συμμετοχή του ατόμου στο γίγνεσθαι ενός ενιαίου ανθρώπινου κόσμου;

Δημοσιεύτηκε στο Πρίσμα αρ. 84, στις 4 Απριλίου 2020.

Image credit: Pablo Picasso, La Muse, 1935

Γεγονότα

ΑΣ ΠΡΟΣΠΑΘΗΣΟΥΜΕ να μείνουμε στα γεγονότα. Σε αυτά επιστρέφουμε, εξάλλου, κάθε φορά που χάνεται ο έλεγχος, για να μπορέσουμε να αποτιμήσουμε τη σοβαρότητα της κατάστασής μας.

  1. Η εμφάνιση του κορωνοϊού Covid 19 είναι ένα γεγονός. Δεν είναι, όμως, ένα οποιοδήποτε γεγονός. Θα τολμήσω να ισχυριστώ ότι είναι το πρώτο global event στην Ιστορία. Δεν είναι ένα γεγονός το οποίο έχει οικουμενικές συνέπειες. Τέτοια υπήρξαν πολλά στο παρελθόν. Μεγάλοι πόλεμοι, κρίσιμες πολιτικές αποφάσεις, επιστημονικές ανακαλύψεις… Όλα όμως ήταν τοπικά γεγονότα, οι συνέπειες των οποίων εκτείνονταν, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, σε ολόκληρο τον πλανήτη. Η εμφάνιση του Covid 19 είναι ένα γεγονός πλανητικής κλίμακας καθεαυτό. Συμβαίνει ταυτόχρονα σε όλα τα σημεία του πλανήτη και κινητοποιεί αντιδράσεις, οι οποίες από την ίδια τους τη φύση υπερβαίνουν τους περιορισμούς των τοπικών πλαισίων.
  2. Η αντιμετώπιση του Covid 19 είναι μια παγκόσμια άσκηση βιοπολιτικής. Οφείλουμε, ασφαλώς, να μείνουμε μακριά από θεωρίες συνωμοσίας περί σκόπιμης διασποράς του ιού και από μετα-αποκαλυπτικά σενάρια περί εσκεμμένης χειραγώγησης των μαζών. Δεν βοηθούν και αποπροσανατολίζουν. Ωστόσο, παραμένει γεγονός ότι αυτή τη στιγμή όλες οι προσπάθειες εστιάζουν στις πολιτικές διαχείρισης της ζωής. Οι αποφάσεις που αφορούν το ποιοι θα ζήσουν και ποιοι θα πεθάνουν, ποιοι και ποιες έχουν προτεραιότητα στις υπηρεσίας υγείας, ποιοι πληθυσμοί θα «μπουν σε καραντίνα» και ποια θα είναι η έκταση των περιοριστικών μέτρων, βρίσκονται στα χέρια πολιτικών επιτελείων και ειδικών που εγγυώνται τη διατήρηση της ζωής σε συνδυασμό με τη διατήρηση ενός συγκεκριμένου κοινωνικού συστήματος. Οι δηλώσεις του Μπόρις Τζόνσον αποτελούν μια ιδιαίτερα εύγλωττη έκφραση της συγκεκριμένης πολιτικής, αλλά δεν αφορούν μόνο τη χώρα του. Η υποκείμενη ιδέα σε όλη αυτή την προσπάθεια είναι η επίτευξη συναίνεσης και ο συντονισμός σε πλανητικό επίπεδο των πολιτικών διαχείρισης της κρίσης, ανεξάρτητα από την ιδιαίτερη πολιτική και πολιτισμική φυσιογνωμία των επιμέρους τοπικοτήτων.
  3. History is a bitch. Εδώ και πολύ καιρό, το μείζον ζήτημα για την «πολιτισμένη Δύση» ήταν να κρατήσει έξω από τα σύνορά της τις συνέπειες του τέλους της αποικιοκρατίας. Ο πόλεμος, η οικονομική εξαθλίωση και, συνακόλουθα, οι ροές των ανθρώπων που διεκδικούσαν μερίδιο στη ευμάρεια του «ανεπτυγμένου κόσμου» έπρεπε, με κάθε τρόπο, να παραμείνουν καθηλωμένες στην περιφέρεια. Όπως, μάλιστα, έδειξε η πρόσφατη ελληνική κρίση, η Ευρωπαϊκή Ένωση ήταν διατεθειμένη να αποκόψει τα μολυσμένα μέλη της, προκειμένου να διατηρήσει την άμωμη καθαρότητά της. Όμως τα σύνορα αποδείχτηκαν διάτρητα. Έπεσαν από έναν παράγοντα που κανείς δεν φαίνεται να είχε υπολογίσει, έναν ασήμαντο ιό που η εξάπλωση, και όχι η σοβαρότητά του, κλόνισαν την αλαζονική αυταρέσκεια της Δύσης. Σε ένα απροσδόκητο γύρισμα της Ιστορίας, το βιολογικό δοκιμάζει τα όρια του πολιτικού απειλώντας να μετατρέψει το κέντρο σε περιφέρεια.

Δημοσιεύτηκε στο Πρίσμα αρ. 83, στις 21 Μαρτίου 2020.

Image Credit: Dorothy Hodgkin, Molecular model of Penicillin, c. 1945.

Experts

ΔΕΝ ΣΥΝΗΘΙΖΩ να ασχολούμαι με ακαδημαϊκές διαμάχες σε αυτή τη στήλη. Ωστόσο, θα κάνω μια εξαίρεση με αφορμή τη δημοσίευση του βιβλίου Από την επαλήθευση στην επιλάθευση του απερχόμενου Προέδρου της Δημοκρατίας. Η συγκεκριμένη δημοσίευση πυροδότησε μια ανταλλαγή βιβλιοκριτικών σημειωμάτων μεταξύ τριών συναδέλφων μου φιλοσόφων. Το πρόβλημα έγκειται στο ότι ο Προκόπης Παυλόπουλος αποφάσισε να παρέμβει ως ειδικός σε θέματα Φιλοσοφίας της Επιστήμης. Και όχι μόνο, είναι η αλήθεια, αλλά και σε θέματα Μεσαιωνικής Ιστορίας. Και έκανε φάουλ. Διότι, όπως σωστά επισημάνθηκε, αυτά που γράφει για τον Popper και τον Kuhn είναι ανακριβή και αυτά που γράφει για την ελληνική αρχαιότητα και τον Μεσαίωνα είναι αφελείς ιδεοληψίες.

Το ερώτημα της ειδημοσύνης είναι κρίσιμο στις μέρες μας. Ποιος είναι ειδικός σε τι και ποιος/α «δικαιούται διά να ομιλεί»; Η αλήθεια είναι ότι, με όρους γνωστικών πεδίων, ο καθένας κι η καθεμιά γνωρίζουμε πολλά για λίγα και ελάχιστα για όλα τα υπόλοιπα. Η πυκνότητα γνώσης που διαθέτουμε σε μια συγκεκριμένη περιοχή μάς κάνει επιστήμονες, καλλιτέχνες, τεχνίτες, δημιουργούς – ειδικούς. Σε όλες τις υπόλοιπες περιοχές, όπως αποδεικνύει και το παράδειγμα του Προέδρου, είμαστε εξίσου αδαείς, ημιμαθείς ή ευάλωτοι στην παραπληροφόρηση με οποιονδήποτε πολίτη – ανεξάρτητα από το πόσο ενάρετοι ή καλλιεργημένοι είμαστε: Το ήθος δεν υποκαθιστά τη γνώση· απλώς, κάνει ευκολότερη την απόκτησή της.

Τι πρέπει να κάνουμε, όμως, σε μια εποχή που τα γνωστικά πεδία πολλαπλασιάζονται και η απαίτηση της διεπιστημονικότητας γίνεται ιδιαίτερα επιτακτική; Έχω έναν συνάδελφο που έχει λύσει το πρόβλημα με απλό τρόπο. Σε όποια συνάντηση πηγαίνει συστήνεται ως ειδικός στο αντίστοιχο γνωστικό πεδίο. Είναι ειδικός στα ενεργειακά, στο περιβάλλον, στον ψηφιακό πολιτισμό, στη βιοηθική, στην ευρωπαϊκή ιστορία, στη διακινδύνευση, στην επικοινωνία της επιστήμης, στο φύλο, στην τεχνητή νοημοσύνη – και, υπό αυτές τις ιδιότητες, είναι ειδικός ασφαλώς και στη χάραξη επιστημονικής και τεχνολογικής πολιτικής σε όλα αυτά τα πεδία.

Πιστεύω ότι υπάρχει καλύτερος τρόπος να ανταποκριθούμε στην απαίτηση της διεπιστημονικότητας. Πρώτα απ’ όλα, οφείλουμε να έχουμε σαφή επίγνωση των ορίων εντός των οποίων κείται η ειδημοσύνη μας. Κατόπιν να τιμούμε τη συγκεκριμένη γνωστική περιοχή με την προσωπική ερευνητική συμβολή μας. Δεν αμφιβάλλω ότι όλοι το κάνουμε αυτό, αλλά αποτελεί κοινό μυστικό ότι αρκετοί/ές πανεπιστημιακοί πολλαπλασιάζουν την παρουσία τους οικειοποιούμενοι/ες διακριτικά την έρευνα των υποψηφίων διδακτόρων τους. Τέλος, να προσερχόμαστε στις διεπιστημονικές συναντήσεις για να συμβάλουμε με την ειδημοσύνη που διαθέτουμε, και όχι προσκομίζοντας πιστοποιητικά παντογνωσίας. Αν το πρώτο προάγει τον διάλογο ανάμεσα σε διαφορετικά επιστημονικά πεδία, το δεύτερο αποτελεί ιδιοτελή οικειοποίηση του δημόσιου χώρου, με στόχο τον έλεγχο των διαδικασιών ανταλλαγής, επικοινωνίας και συλλογικής δημιουργικότητας που χαρακτηρίζουν την αναδυόμενη γνωστική επικράτεια. Τελικά, η απαίτηση της διεπιστημονικότητας θέτει με ανανεωμένη έμφαση το ζήτημα της δημοκρατίας στη γνώση.

Δημοσιεύτηκε στο Πρίσμα αρ. 82, στις 7 Μαρτίου 2020.

Image Credit: De Chirico, Εβραιος αγγελος, 1916.