Tag Archives: labor

Μηχανές

Posted on by

ΕΝΑΣ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΠΟΛΛΟΥΣ ηθικούς πανικούς της εποχής μας, μάλλον ο πιο ισχυρός, είναι αυτός που αφορά την τεχνολογία. Δεν είναι, ασφαλώς, η πρώτη φορά που η τεχνολογία γίνεται αντιληπτή ως απειλή. Στις αρχές του 20ού αιώνα, στη διάρκεια της λεγόμενης πρώτης κρίσης της νεοτερικότητας, η ιδέα της «εκτός ελέγχου τεχνολογίας» τροφοδότησε τους φόβους του δυτικού κόσμου για ένα μέλλον, στο οποίο η κυριαρχία των μηχανών θα επέφερε γενικευμένη αποξένωση και μαζική εξαθλίωση. Όπως έδειξαν οι δύο παγκόσμιοι πόλεμοι που ακολούθησαν, το συγκεκριμένο μέλλον έγινε πραγματικότητα, αλλά δεν ευθύνονταν, βέβαια, οι μηχανές γι’ αυτό. Ο σημερινός ηθικός πανικός εκδηλώνεται με παρόμοιο τρόπο και σε παρόμοια γλώσσα. Οι μηχανές είναι, πάλι, «εκτός ελέγχου» και απειλούν να κυριαρχήσουν θέτοντας στο περιθώριο την ανθρώπινη πρωτοβουλία και οδηγώντας τους ανθρώπους (ιδιαίτερα τους νέους) στην αποξένωση και την αποκοινωνικοποίηση. Οι πολλαπλές κρίσεις και ο εν εξελίξει «αρθρωτός παγκόσμιος πόλεμος» (όπως έχει επιτυχημένα χαρακτηριστεί) είναι πολύ πιθανό να κάνουν αυτό το ενδεχόμενο πραγματικότητα. Αλλά και πάλι δεν θα ευθύνονται οι μηχανές. Και στις δύο περιπτώσεις την ευθύνη έχουν οι οικονομικές και πολιτικές δυνάμεις που εμπλέκονται στην προσπάθεια ελέγχου και αναδιανομής του κόσμου: ο ιμπεριαλισμός.

Υπάρχει, ωστόσο, μια σημαντική διαφορά ανάμεσα στον τρόπο που εκδηλώθηκε ο ηθικός πανικός για την τεχνολογία στις αρχές του 20ού αιώνα και στον τρόπο με τον οποίο εκδηλώνεται σήμερα. Η «εκτός ελέγχου τεχνολογία» της πρώτης κρίσης της νεοτερικότητας αφορούσε την κλίμακα και την ισχύ. Οι μηχανές είχαν απορροφήσει τη ρώμη και την επιδεξιότητα των εργατών και μπορούσαν να εργάζονται ασταμάτητα, εκτελώντας εργασίες για τις οποίες κανονικά θα χρειάζονταν ολόκληρες ομάδες εργατών. Κλεισμένες μέσα στους αυτοματισμούς και τα άφθαρτα μεταλλικά εξαρτήματα ήταν οι γνώσεις, οι δεξιότητες και, κυρίως, η πολλαπλασιασμένη σωματική δύναμη των εργατών. Έτσι, οι μηχανές αφενός περιθωριοποιούσαν και αποειδίκευαν τους εργάτες και, αφετέρου, αποκτούσαν για πρώτη φορά τη δυνατότητα να κάνουν πράγματα που υπερέβαιναν κατά πολύ τις δυνατότητες της ζωντανής ανθρώπινης εργασίας. Τελικά, ο φόβος για τις μηχανές απέρρεε από αυτό που θα μπορούσαν να κάνουν οι μηχανές.

Οι μηχανές της λεγόμενης τέταρτης βιομηχανικής επανάστασης είναι διαφορετικές. Δεν έχουν απορροφήσει τη σωματική δύναμη ή την επιδεξιότητα των εργατών, αλλά τις νοητικές τους ικανότητες: αυτές που κάνουν τον άνθρωπο «έλλογο ον» και του δίνουν το ηθικό δικαίωμα να μετατρέπει τον κόσμο σε ένα σύνολο εργαλείων και πόρων. Η σύγχρονη δαιμονοποίηση της τεχνολογίας, λοιπόν, προέρχεται από τον φόβο ότι οι μηχανές θα στερήσουν από τους ανθρώπους την ικανότητα εμπρόθετης δράσης και θα τους υποβιβάσουν σε εκτελεστές αποφάσεων, οι οποίες θα υπαγορεύονται από τη γνωστική και διανοητική ανωτερότητα των τεχνολογικών συναρμογών που οι ίδιοι δημιούργησαν. Σε έναν φαλλο-λογοκεντρικό κόσμο, ο φόβος της τεχνολογίας μοιάζει με τον φόβο του ευνουχισμού και οι ευφυείς μηχανές με απειλητικές θηλυκότητες.

Δημοσιεύτηκε στο Πρίσμα αρ. 165, στις 27 Οκτωβρίου 2023.

Resilient Capitalism

Posted on by

ΧΟΝΔΡΙΚΑ υπάρχουν δύο απόψεις. Ο καπιταλισμός είναι καλός: Είναι ένα κοινωνικό σύστημα που εξασφαλίζει την κοινωνική συνοχή μέσω της ορθολογικής οργάνωσης της εργασίας και την ανάπτυξη μέσω της μέριμνας για οικονομική μεγέθυνση. Rewind. Ο καπιταλισμός είναι κακός: Είναι ένα κοινωνικό σύστημα που δυναστεύει την κοινωνία μέσω της εκμετάλλευσης της δημιουργικής εργασίας και οδηγεί στην αποδιάρθρωση της κοινωνίας και της φύσης μέσω της ακατάπαυστης επιδίωξης του κέρδους. Αν καθεμιά από αυτές τις απόψεις ταυτιζόταν με τα υποκείμενα που υποτίθεται ότι αντιπροσωπεύει, θα είχαμε ταξική πάλη. Μια ξεκάθαρη σύγκρουση δύο καλά οριοθετημένων στρατοπέδων. Όμως, εδώ και πολλές δεκαετίες αυτό δεν υπάρχει – τουλάχιστον στον χορτάτο δυτικό κόσμο. Αν ο καπιταλισμός μπορούσε να καταρρεύσει με την ψήφο των εργατών, τότε οι εκλογές θα είχαν κηρυχθεί παράνομες. Ωστόσο, κάθε φορά οι εκλογές επιβεβαιώνουν την ιδεολογική ηγεμονία των αστικών ιδεωδών: Ο καπιταλισμός είναι το τέλειο σύστημα, αλλά έχει λίγες θέσεις· μπορεί, όμως, μια απ’ αυτές να προορίζεται για μένα.

Το πρόβλημα είναι ότι το μοντέλο οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης που ευαγγελίζεται ο καπιταλισμός έχει επισωρεύσει ανυπέρβλητα προβλήματα στην κοινωνία. Τις προηγούμενες δεκαετίες, ο καπιταλισμός απορρόφησε τις αιχμές της ταξικής σύγκρουσης με τη βοήθεια του κράτους πρόνοιας – με την ορθολογική διαχείριση των κοινωνικών ανισοτήτων. Όμως, η μακρά συμπόρευσή του με τις επιστήμες και την τεχνολογία έχει δημιουργήσει μια νέα τάξη προβλημάτων που υπερβαίνουν κατά πολύ τη δυνατότητά του να τα διαχειριστεί: Κλιματική κρίση, περιβαλλοντικές καταστροφές, υγειονομικές κρίσεις, μαζικές μετακινήσεις πληθυσμών, εργασιακή και κοινωνική επισφάλεια… Σε παλαιότερες εποχές, ο φόβος για τέτοιου μεγέθους καταστροφές καταδικαζόταν ως λουδισμός. Στη γεωλογική εποχή της Ανθρωποκαίνου, όμως, το ενδεχόμενο αυτό έχει γίνει απτή κοινωνική πραγματικότητα.

Να, λοιπόν, που ο καπιταλισμός βλάπτει σοβαρά την υγεία. Των ατόμων και ολόκληρης της κοινωνίας. Κι εδώ, όμως, υπάρχουν δύο απόψεις. Η δεύτερη είναι ότι ο καπιταλισμός δεν εξουθενώνει μόνο την κοινωνία αλλά και την ίδια τη δυνατότητα ύπαρξης ενός κόσμου που μπορεί να φιλοξενήσει τον άνθρωπο. Η πρώτη είναι ότι, ναι όντως, βρισκόμαστε αντιμέτωποι με σοβαρά προβλήματα. Αυτά, όμως, αποτελούν το τίμημα για την ανάπτυξη και την καταναλωτική ευμάρεια που απολαμβάνουμε χάρη, ακριβώς, στο μοντέλο της προόδου που αντιπροσωπεύει ο καπιταλισμός. Γι’ αυτό και ο καπιταλισμός είναι ο καταλληλότερος να τα διαχειριστεί. Σε συνεργασία με τις επιστήμες και την τεχνολογία θα μεταφράσει τα προβλήματα στη γλώσσα που καταλαβαίνει: Οι περιβαλλοντικές διακινδυνεύσεις θα μετατραπούν σε προϊόντα που μπορούν να αγοραστούν, να πουληθούν και να φορολογηθούν· και η γενικευμένη επισφάλεια σε προνοιακές πολιτικές που διατηρούν τη δέσμευση της εργασίας στο κεφάλαιο σε συνθήκες αποσάθρωσης του κοινωνικού ιστού. Ο καπιταλισμός μπορεί να μην είναι το τέλειο σύστημα, αλλά κατέχει την τέχνη της προσαρμοστικής ανθεκτικότητας: απορροφά τα προβλήματα που ο ίδιος δημιουργεί, μετατρέποντας την παρακμή του σε επιβεβαίωση της ηγεμονίας του.

Δημοσιεύτηκε στο Πρίσμα αρ. 159, στις 24 Ιουνίου 2023.

Αναφορά
Ulrich Beck (2015). Κοινωνία της Διακινδύνευσης, μτφρ. Ηρακλής Οικονόμου, επιμ. Nικήτας Πατινιώτης. Αθήνα: Πεδίο.

Image Credit: Diana Lelonek, Center for the Living Things (2016-2022): Bottle.

Επέτειοι

Posted on by

ΓΡΑΦΩ ΑΥΤΕΣ ΤΙΣ ΓΡΑΜΜΕΣ την επαύριον της Εθνικής Επετείου. Όλες/οι ξέρουμε πια πως η Ελληνική Επανάσταση δεν ξεκίνησε στις 25 Μαρτίου 1821 κι ότι δεν ήταν μια ιδιαίτερα επιτυχής επανάσταση. Αλλά οι επέτειοι είναι για να ανανεώνουμε τη μεταφυσική δέσμευσή μας στη συλλογική μας ταυτότητα κι όχι για να μαθαίνουμε Ιστορία. Για την ακρίβεια, είναι για να θυμόμαστε τις επώδυνες τομές της Ιστορίας από τις οποίες ξεπήδησαν τα τερατώδη «εμείς» που μας περιέχουν, και να τις συγκαλύπτουμε με αφηγήσεις νίκης και δικαίωσης. Η Καθημερινή θυμάται άλλη μια επέτειο γι’ αυτή τη μέρα – υπερεθνική αυτή τη φορά: Στις 26 Μαρτίου 1995 τίθεται για πρώτη φορά σε ισχύ η συνθήκη Schengen. Τουρίστες, επιχειρηματίες και λαθρέμποροι θα κυκλοφορούν ελεύθεροι πλέον στο μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης, όπως έγραφαν οι Times, λίγες μέρες αργότερα. Στις επτά αρχικές χώρες θα προστεθούν, τα επόμενα χρόνια, και τα υπόλοιπα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η ενωμένη Ευρώπη αποκτά, επιτέλους, χωρική υπόσταση. Με μερικές ανακολουθίες, όμως: Στη διάρκεια της προσφυγικής κρίσης και της πανδημίας –όταν, δηλαδή, απαιτείται η μέγιστη ενότητα– οι συνοριακοί έλεγχοι επανενεργοποιούνται και η Ευρώπη κατακερματίζεται εκ νέου.

Εξάλλου, η ενωμένη Ευρώπη ποτέ δεν έπεισε για την ενότητά της, ούτε τους πιο ένθερμους υποστηρικτές της. Μια τρίτη επέτειος που θα πρέπει να γιορτάζεται τον Μάρτιο αφορά τη συνέντευξη του Jeroen Dijsselbloem στη Frankfurter Allgemeine τον Μάρτιο του 2017. Εκεί, ο γνωστός μας Γερούν έκανε την περίφημη δήλωση: «Ως σοσιαλδημοκράτης αποδίδω εξαιρετική σημασία στην αλληλεγγύη. Όμως όσοι την επικαλούνται έχουν και καθήκοντα. Δεν μπορώ να ξοδεύω όλα μου τα λεφτά σε ποτά και σε γυναίκες και μετά να ζητάω βοήθεια» είπε, αναφερόμενος στις χώρες του ευρωπαϊκού Νότου. Δεν θα έπρεπε να περιμένουμε κάτι λιγότερο από κάποιον που ολοκλήρωσε τις εγκύκλιες σπουδές του σε Καθολικά σχολεία: Η παραβολή του Ασώτου Υιού και ο ρόλος του αυστηρού πατέρα που επιφύλαξε στον εαυτό του αποτυπώνουν την ιδέα του νηφάλιου και πειθαρχημένου Βορρά για τον αμελή και ακατάστατο Νότο. Με μερικές σοβαρές ανακολουθίες κι εδώ, όμως.

Πέρα από τον εξόφθαλμο ρατσισμό, η δήλωση του Γερούν αποπνέει και μια βαθιά σεξιστική αντίληψη. «Οι γυναίκες» είναι αντικείμενα, σαν τα ποτά και τις άλλες έκλυτες απολαύσεις, στις οποίες σπαταλώ τα χρήματά μου – αυτό το ιερό αντάλλαγμα της συνετής προσήλωσής μου στην εργασία. Η ενασχόληση με τις γυναίκες αποτελεί περίσπαση, παρέκκλιση και ανηθικότητα, που μου στερεί το δικαίωμα να ζητήσω βοήθεια όταν βρεθώ σε ανάγκη. Η (σοσιαλδημοκρατική, μάλιστα) αλληλεγγύη ισχύει μόνο για όσους επιδεικνύουν εγκράτεια και συμμορφώνονται με το πατριαρχικό πρότυπο που απορρέει από τα διδάγματα της Καινής Διαθήκης. Σε 30 λέξεις ο Γερούν συνόψισε το όραμα της ενωμένης Ευρώπης. Και, μαζί μ’ αυτό, τον θρησκευτικό φονταμενταλισμό που ενέπνευσε τις πολιτικές αποφάσεις στις οποίες στηρίχτηκε η διαχείριση της οικονομικής κρίσης.

Δημοσιεύτηκε στο Πρίμα αρ. 153, την 1η Απριλίου 2023.

Image credit: Hans Baldung Grien, Το Σαμπατ των Μαγισσων, 1510.